Του Μάκη Μπαλλή*
Ο Τύπος της περιόδου 1941-44, είναι ο «παράνομος Τύπος» όπως τον χαρακτηρίζουν κάποιοι μελετητές του, είναι ο «μυστικός Τύπος» όπως τον λένε άλλοι, είναι ο «Αντιστασιακός Τύπος» όπως ευρύτερα έχει διασωθεί στην ιστορική και στη λαϊκή μνήμη. Είναι όλα αυτά.
Είναι ο Τύπος που παράγεται σε παράνομα τυπογραφεία μέσα στις κατεχόμενες πόλεις, κρυμμένος σε υπόγεια και σκαμμένα λαγούμια, με μικρά πιεστήρια συνήθως χειροκίνητα και λίγα τυπογραφικά στοιχεία, με πολύγραφους και παλιές γραφομηχανές, ή ακόμη και χειρόγραφος.
Είναι ο Τύπος που παράγεται σε μυστικές τυπογραφικές εγκαταστάσεις σε περιοχές της ελεύθερης Ελλάδας, κυρίως από το ’43 και μετά. Οπως γίνεται στην ορεινή Θεσσαλία. Με μηχανήματα που συχνά πρέπει να διαλυθούν και να θαφτούν στο χώμα όταν γίνονται εκκαθαριστικές επιχειρήσεις των κατακτητών, για να ξανασυναρμολογηθούν αμέσως μετά. Με εκδοτικό μηχανισμό που συχνά πρέπει να μετακινείται για να ακολουθεί τις κινήσεις του ΕΛΑΣ.
Ανεξάρτητα από τον τόπο και τον τρόπο παραγωγής του, ο Αντιστασιακός Τύπος πρέπει να υπερβεί και τις δυσκολίες και τους κινδύνους της διακίνησης.
Είναι ο Τύπος που άναψε τη φλόγα της ελπίδας αμέσως μόλις έπεσε πάνω στην ελληνική γη το σκοτάδι της φασιστικής νύχτας.
Στην αρχή προκηρύξεις με φλογερά και πατριωτικά μηνύματα Αντίστασης. Μαζί τους, μικρά ειδησεογραφικά δελτία. Κατόπιν μικρού σχήματος ολιγοσέλιδες εφημερίδες. Για να ακολουθήσουν, κυρίως από τα τυπογραφεία της ελεύθερης Ελλάδας των βουνών, οι μεγάλου σχήματος εφημερίδες.
Εφημερίδες και άλλο υλικό, τύπωναν όλες οι αντιστασιακές οργανώσεις, μεγάλες και μικρότερες, στρατευμένες όλες στον κοινό σκοπό: Εμψύχωση του λαού, προσκλητήριο για Αντίσταση, οργάνωση, ενημέρωση. Χωρίς αντιπαλότητες και διαχωρισμούς. Ενα παράδειγμα, η εφημερίδα «Φωνή της Ελλάδος», όργανο του ΕΔΕΣ, που στο 15ο φύλλο, το Νοέμβριο του 1944, αναγγέλλει την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, από τα στρατεύματα του ΕΛΑΣ, μετά από σκληρό αγώνα.
Ο ΘΕΣΣΑΛΙΚΟΣ ΤΥΠΟΣ
Ιδιαίτερης μνείας αξίζει ο θεσσαλικός αντιστασιακός Τύπος. Για την ποιότητά του, την πληρότητά του, την πληθώρα των εντύπων που εκδόθηκαν, την επιδραστικότητά του.
Στη Θεσσαλία, σ’ ένα καθημερινό παιχνίδι με το θάνατο, με επιδρομές, μπλόκα, έρευνες, καταδότες, συλλήψεις και εκτελέσεις, εκδόθηκαν εφημερίδες και διάφορα έντυπα που απευθύνονταν στο σύνολο του πληθυσμού.
Εργάσθηκαν επαγγελματίες δημοσιογράφοι της εποχής αλλά και αρκετοί που αργότερα ακολούθησαν το δημοσιογραφικό επάγγελμα.
Συνολικά 31 δημοσιογράφοι, μέλη της Ενωσης Συντακτών Θεσσαλίας μετείχαν στην Αντίσταση και την έκδοση του παράνομου Τύπου. Από αυτούς οι 7 διετέλεσαν και Πρόεδροι της Ενωσης Συντακτών.
Ακόμη εργάσθηκαν λόγιοι, επιστήμονες, καλλιτέχνες, τεχνίτες τυπογράφοι, ενώ σημαντική είναι η παρουσία των γυναικών σε όλη αυτή τη μεγάλη προσπάθεια. Γυναίκες τυπογράφοι, νεαρά κορίτσια που αναλαμβάνουν τη διακίνηση στα κατεχόμενα εδάφη, γυναίκες που αψηφούν τον κίνδυνο για τη ζωή τους προκειμένου να εκδοθεί ο παράνομος Τύπος προσφέροντας τα σπίτια τους για την εγκατάσταση του τυπογραφικού και εκδοτικού μηχανισμού.
Και, φυσικά, μαζί τους οι “φωτορεπόρτερ” της εποχής. Εκείνοι που αποτύπωσαν με το φωτογραφικό τους φακό τα ντοκουμέντα του Αγώνα, αλλά και τις φρικαλεότητες των κατακτητών. Τις σκηνές της οδύνης αλλά και του μεγαλείου. Με κίνδυνο της ζωής τους.
Για τη μεγάλη συνεισφορά του θεσσαλικού αντιστασιακού Τύπου ειπώθηκαν και γράφτηκαν πολλά.
Στο Εθνικό Συμβούλιο στις Κορυσχάδες, στις 16 Μαϊου 1944, λέει ο Κώστας Καραγιώργης:
“Δεν θα ήταν ολοκληρωμένη η εικόνα του τρίχρονου Εθνικού Αγώνα της Θεσσαλίας, αν ξεχνούσε κανείς τον επαναστατικό Τύπο, που φέρνει ίσαμε το τελευταίο χωριουδάκι το φλογερό επαναστατικό μήνυμα”
Σύμφωνα με στοιχεία του Καραγιώργη, στη Θεσσαλία μόνο σε διάστημα τεσάρων μηνών, Ιανουάριος-Απρίλιος 1944, εκδόθηκαν:
81 εφημερίδες του ΕΑΜ με σύνολο 300.000 φύλλα
58 εφημερίδες του ΚΚΕ με 135.000 φύλλα
26 Δελτία Ειδήσεων με περίπου 127.000 φύλλα
435.000 τρικ και προκηρύξεις
30 βιβλιαράκια σε πάνω από 100.000 αντίτυπα.
Κάποιες από τις λαμπρότερες σελίδες της Εθνικής Αντίστασης γράφτηκαν στα παράνομα θεσσαλικά τυπογραφεία της Αντίστασης από ψυχωμένους δημοσιογράφους που συνέχισαν την παράδοση των θεμελιωτών του ελληνικού Τύπου, των θεσσαλών Ρήγα Βελεστινλή, Ανθιμου Γαζή και Θεόκλητου Φαρμακίδη, όπως γράφει στο βιβλίο της “Αγνωστες πτυχές Κατοχής και Αντίστασης” η δημοσιογράφος Νίτσα Κολιού.
Και νομίζω ότι για την περίπτωση ταιριάζει ο στοχασμός του Θεόκλητου Φαρμακίδη στο πρώτο φύλλο της εφημερίδας “Σάλπιγξ”, της πρώτης εφημερίδας που τυπώθηκε σε ελληνικό έδαφος (1821): “Το Γένος όλον, αγωνιζόμενον τον υπέρ της Ελλάδος Αγώνα, θέλει να βλέπη και δια του Τύπου τους αγώνας του κηρυττομένους”…
Η αποστολή του Τύπου
Ο Τύπος της Αντίστασης δεν είχε μόνο ρόλο ενημέρωσης για όσα συνέβαιναν είτε στις κατεχόμενες πόλεις, είτε στις περιοχές όπου δινόταν η μάχη της ένοπλης αντίστασης. Είχε αποστολή να κρατήσει το φρόνημα των υπόδουλων ελλήνων υψηλό, να οργανώσει, αλλά ταυτόχρονα είχε και έναν παιδαγωγικό ρόλο.
Πολλές φορές, κάτοικοι ιδιαίτερα απομονωμένων περιοχών που έπαιρναν στα χέρια ένα αντιστασιακό έντυπο, έρχονταν για πρώτη φορά σε επαφή με τυπωμένο χαρτί. Ολοι ήθελαν να διαβάσουν. Ολοι ήθελαν να γράψουν.
Είναι ίσως χαρακτηριστικό παράδειγμα η περίπτωση μίας μικρής τετρασέλιδης εφημερίδας που έβγαινε στον Παλαμά Καρδίτσας με τον τίτλο “Γροθχιά”. Δίπλα στα κείμενα με θέματα ενημερωτικά, οργανωτικά ή πολιτικά, υπάρχει μέσα σε πλαίσιο και το εξής:
“Σύντροφοι να μας σηνχορίται για την τηχών ανορθογραφίαν μας και αυτό οφίλεται εις τα παρελθώντα κυβερνητικά σιστίματα”.
Δεν είναι υπερβολή αν πούμε ότι ο θεσσαλικός αντιστασιακός Τύπος είναι στην πρώτη θέση του ελληνικού Τύπου της Αντίστασης και σε μία από τις πρώτες θέσεις στην Ευρώπη. Για αυτό, έπαιξε μεγάλο ρόλο η μεγάλη παράδοση της θεσσαλικής δημοσιογραφίας προπολεμικά που χαρακτηριζόταν από το αγωνιστικό και διεκδικητικό πνεύμα, η εμπειρία των ντόπιων δημοσιογράφων και τεχνικών, αλλά και η ύπαρξη τεχνικών μέσων.
Το αντιστασιακό πνεύμα των ντόπιων δημοσιογράφων, δεν εκφράσθηκε μόνο μέσα από τα έντυπα της οργανωμένης αντίστασης, αλλά και μέσα από τις εφημερίδες που κυκλοφορούσαν, με έλεγχο και λογοκρισία, μέσα στις κατακτημένες πόλεις. Οταν στην Καρδίτσα οργανώθηκε στις 20 Απριλίου 1942 μεγάλη απεργία από το σύνολο των κατοίκων ως διαμαρτυρία για την αρπαγή από τους ιταλούς του σουσαμιού που προορίζονταν για τους κατοίκους, οι τοπικές εφημερίδες, με πρώτο τον Νέο Αγώνα, προπαγάνδισαν την απεργία. Στο Βόλο, για το ίδιο θέμα, ο Τάκης Οικονομάκης μέσα από τη Θεσσαλία επαίνεσε τη στάση των καρδιτσιωτών και διατύπωσε την απαίτηση επιστροφής του σουσαμιού. Ετσι και έγινε.
Ακόμη, οι θεσσαλικές εφημερίδες, Θεσσαλία, Ταχυδρόμος, Λαρισαϊκός Τύπος, Αναγέννησης, Θάρρος, τάχθηκαν ανοιχτά κατά της προσπάθειας των ιταλικών αρχών κατοχής να δημιουργήσουν το λεγόμενο “Βλάχικο κράτος της Πίνδου”. Υπήρχαν, βέβαια και συνέπειες.
Είναι γνωστή η απόπειρα δολοφονίας του Τάκη Οικονομάκη μέσα στο εστιατόριο που έτρωγε, ο οποίος σώθηκε όταν άλλοι πελάτες αντιλήφθηκαν τους επίδοξους δολοφόνους του και όρμησαν πάνω τους τους αφόπλισαν, τους ξυλοφόρτωσαν και τους πέταξαν έξω από τα εστιατόριο, ίσως όμως είναι άγνωστο το περιστατικό του άγριου ξυλοδαρμού του Φαίδωνα Μακρή στο Βόλο, λίγες μέρες μετά την επιδρομή και τη διάλυση του τυπογραφείου της Αναγέννησης το 1946.
Ας δούμε, όμως, κάποια σημεία της ανάπτυξης του αντιστασιακού Τύπου στις θεσσαλικές πόλεις.
Από τον Δεκέμβριο του 1942 η κεντρική διοίκηση του ΕΑΜ αποφασίζει την ανασύνταξη της οργάνωσης στη Θεσσαλία, με πιό οργανωμένες μορφές πάλης κατά του κατακτητή.
Για το λόγο αυτό φθάνουν το Γενάρη στη Λάρισα μια σειρά από στελέχη με επικεφαλής τον Κώστα Καραγιώργη.
Αποφασίσθηκε πέρα από την ανάπτυξη του ΕΑΜ στις πόλεις και στην ύπαιθρο, να εκδοθούν μια σειρά εντύπων από τις μεγαλύτερες αντιστασιακές οργανώσεις.
Σε «βαρύ πυροβολικό» της Εθνικής Αντίστασης αναδείχθηκε πολύ γρήγορα ο Θεσσαλικός Τύπος, γράφει η Νίτσα Κολιού.
Η έκδοση παράνομων εντύπων εντείνεται και από το Μάρτιο του 1943, με την απελευθέρωση της Καρδίτσας, το Θεσσαλικό Γραφείο του ΕΑΜ αποφασίζει τη δημιουργία κατάλληλου τυπογραφικού μηχανισμού για την έκδοση περισσότερων εντύπων στις θεσσαλικές πόλεις.
ΣΤΗ ΛΑΡΙΣΑ
Οπως γράφει ο δημοσιογράφος Λάζαρος Αρσενίου στο βιβλίο του “Η Θεσσαλία στην Αντίσταση”, το στήσιμο τυπογραφείου στη Λάρισα ανέλαβε ο Κώστας Καραγιώργης.
Διάλεξε ένα σπίτι σε κεντρικό σημείο, μία μονοκατοικία στην οδό Ανθίμου Γαζή 25. Στο σπίτι έμενε η Αννα Τελειωνοπούλου με τις πέντε κόρες της. Οι πέντε νεαρές αδελφές πολλές φορές έπαιξαν τη ζωή τους κορώνα-γράμματα δουλεύοντας και διαφυλάσσοντας τη δουλειά του τυπογραφείου.
Ο μηχανισμός στήθηκε κάτω από την κρεβατοκάμαρα, σε κρύπτη που διαμορφώθηκε από τον ίδιο τον Καραγιώργη, με βοηθό τον δημοσιογράφο Ρίζο Μπόκοτα. Στο ημιυπόγειο του σπιτού έχτισε έναν ψευτότοιχο δημιουργώντας έναν χώρο 1Χ4 μέτρα. Η είσοδος γινόταν από μία καταπακτή στην κρεβατοκάμαρα του σπιτιού.
Σύμφωνα με διήγηση του Ρίζου Μπόκοτα στο ντοκυμαντέρ “Μαρτυρίες”που προβλήθηκε από την ΕΡΤ, η κρύπτη ήταν τόσο αριστοτεχνικά φτιαγμένη που όταν κάποια μέρα οι Ιταλοί μπήκαν στο σπίτι και έκαναν εξονυχιστικό έλεγχο, δεν βρήκαν το παραμικρό.
Μυστικά μεταφέρονται στο υπόγειο ένα-ένα τα κομμάτια του πιεστηρίου σαν παλιοσίδερα. Ενα πιεστήριο διαστάσεων 17,5 Χ 22 εκατοστά, που είχε δώσει στον Καραγιώργη ο Κώστας Βιδάλης και μεταφέρθηκε από την Αθήνα στη Λάρισα. Μοναδικός τυπογράφος ο βολιώτης Σταμούλης Σταμούλης που μπήκε στο υπόγειο τυπογραφείο τον Γενάρη του ’43 και βγήκε από κει μετά από πέντε μήνες όταν σταμάτησε η λειτουργία του.
Σε λίγες μέρες αρχίζει η έκδοση των εφημερίδων.
Βγαίνουν η “Αλήθεια”, όργανο του ΕΑΜ ΛΑΡΙΣΑΣ, κάποιες περιόδους ο “Ρήγας”, όργανο της Πανθεσσαλικής Επιτροπής του ΕΑΜ, η “Κόκκινη Σημαία” (2 φωτο), όργανο του Γραφείου του ΚΚΕ, το “Φλάμπουρο”, όργανο του Στρατηγείου Θεσσαλίας του ΕΛΑΣ, ο “Ιερολοχίτης” του Θεσσαλικού Ιερού Λόχου που ως τότε έβγαινε δακτυλογραφημένος, η “Αλληλεγγύη” και άλλα έντυπα.
Οι εκδόσεις είναι συνήθως τετρασέλιδες με τιράζ 2.500 έως 5.000 φύλλα που στέλνονταν σε όλη της Θεσσαλία.
Στη Λάρισα, είχε λειτουργήσει από το 1942 και ένα άλλο παράνομο τυπογραφείο, με πολύγραφο, στο σπίτι του Χρήστου Μητσιούλη, ενός 26χρονου ράφτη στο επάγγελμα, στην οδό 28ης Οκτωβρίου 52. Από το συμμαχικό ραδιόφωνο ο Μητσιούλης ακούει τα ανακοινωθέντα, τα μεταγράφει και τα τυπώνει στον πολύγραφο σε 500 έως 1000 ανίτυπα. Κάποιες φορές στον πολύγραφο έβγαινε και η “Αλήθεια”.Ολος ο μηχανισμός ήταν κρυμμένος σε λαγούμι σκαμμένο κάτω από το σπίτι. Η γυναίκα του Μητσιούλη, η Κατίνα, κλεισμένη ολημερίς στο υγρό λαγούμι, στο τέλος αρρώστησε και πέθανε από καλπάζουσα φυματίωση.
Ο παράνομος Τύπος στο Βόλο
Μόλις 40 μέρες μετά την κατάληψη της Ελλάδας από τα ναζιστικά στρατεύματα το 1941, βγαίνει στο Βόλο ένα παράνομο έντυπο, πολύ μικρού σχήματος και με τίτλο “Θεσσαλική Λευτεριά” σε 60 αντίτυπα. Το εκδίδει ο Γιάννης Γουλιμάρης, στέλεχος του ΚΚΕ, δραπέτης από τη Φολέγανδρο, μαζί με τον δημοσιογράφο Μήτσο Κουτσαγγέλη, γνωστός και ως Κούμης. Συνεργάτης τους ο τυπογράφος Χρήστος Αντωνόπουλος που με δικά του τυπογραφικά στοιχεία στήθηκε ένας υποτυπώδης μηχανισμός για χειρότυπα έντυπα.
Η στοιχειοθεσία γινόταν με μικρά τυπογραφικά στοιχεία και τυπωνόταν σε χαρτί που το πίεζαν με το χέρι πάνω στην τυπογραφική πλάκα. Συνθήκες εποχής Γουτεμβέργιου.
Από τις αρχές του 1942 αρχίζει πιό οργανωμένα η έκδοση του παράνομου Τύπου. Συγκεντρώθηκαν τυπογραφικά στοιχεία, μικρές εκτυπωτικές μηχανές και στήνεται ο πρώτο εκδοτικός μηχανισμός στο σπίτι της Κερασίας Φωληά, στη γωνία Λόρδου Βύρωνος με Σαρακηνού. Σ’ αυτό το τυπογραφείο βγαίνει η “Θεσσαλική Λευτεριά”, αργότερα “Λευτεριά”, η εφημερίδα “ΕΑΜ” που κυκλοφορεί σε χιλιάδες αντίτυπα, η “Φωνή του σκλάβου”,προκηρύξεις και πολλά άλλα έντυπα.
Η Κερασία Φωληά, αργότερα κατακρεουργήθηκε.
Ενα δεύτερο τυπογραφείο είχε στηθεί και σε ένα άλλο σπίτι, στη διασταύρωση των οδών Γαλλίας και Μεταμορφώσεως.
Για τις ανάγκες του παράνομου Τύπου χρησιμοποιούνταν και δύο μικρότερα τυπογραφεία επαγγελματιών τυπογράφων του Βόλου. Του Νίκου Αποστολίδη στην οδό Αντωνοπούλου και του Θανάση Πετρόχειλου στην οδό Δημητριάδος οποίος διέθεσε δύο πιεστήρια, ένα ποδοκίνητο και ένα χειροκίνητο.
Το ένα μεταφέρθηκε στη Λέσχιανη, στο Μοναστήρι της Σουρβιάς και το άλλο στο παράνομο τυπογραφείο της οδού Σαρακηνού.
Στο Βόλο, τυπώνονταν οι παράνομες εφημερίδες, σε διαστάσεις 17,5Χ22 εκατοστά.
Στο Μοναστήρι της Σουρβιάς είχε στηθεί ένας ολόκληρος εκδοτικός μηχανισμός. Ολη η εγκατάσταση ήταν μέσα στο Ναό του Μοναστηριού.
Οπως διηγείται ο δημοσιογράφος Θανάσης Τσουπαρόπουλος, όταν την Ανοιξη του 1944 κατέστη αδύνατη η έκδοση του «Λαοκράτη» στο Βόλο, ο Πετρόχειλος και άλλοι τυπογράφοι ανέλαβαν να στήσουν το τυπογραφείο στη Σουρβιά.
Υπεύθυνος αναλαμβάνει ο Θανάσης Τσουπαρόπουλος και ο βολιώτης δικηγόρος Ανδρέας Τσούφης.
Εκεί τυπωνόταν ακόμη η «Αναγέννηση», το «Εργατικό ΕΑΜ», ο «Αγωνιστής» της ΕΠΟΝ, η «Λευτεριά», η «Αλληλεγγύη» και άλλα έντυπα.
Υπήρχαν δύο πιεστήρια και πολλά τυπογραφικά στοιχεία. Στη δημοσιογραφική δουλειά μεταξύ άλλων οι Θανάσης Τσουπαρόπουλος, Ανδρέας Τσούφης, Αποστόλης Σκλείδης, Μήτσος Κουτσαγγέλης, Ανδρέας Γαλλής, Δαβίδ Λεβή, τυπογράφοι οι Παν. Κατσιρέλλος, Δήμος Αντωνιάδης, Χρήστος Αντωνόπουλος, Κώστας Πεντάρας και βασικοί διανομείς ο Διονύσης Μπαλατσούκας και ο Φανούρης.
Ενας άλλος εκδοτικός μηχανισμός είχε στηθεί και στη Οθρυ, στην περιοχή της Γούρας που εξέδιδε την εφημερίδα «Ορμή».
Στη Μαγνησία κυκλοφορούσαν ακόμη οι εφημερίδες “Νεανικός Παλμός” της ΕΠΟΝ Προμυρίου, “Νεανική Φλόγα” της ΕΠΟΝ Βόλου, “Αυγή” χειρόγραφη έκδοση της ΕΠΟΝ Ευξεινούπολης, “Θεμελιωτής”, “Λευτεριά” όργανο της επιτροπής Βόλου του ΚΚΕ και άλλα.
Σύμφωνα με στοιχεία που αναφέρει η Νίτσα Κολιού σε ομιλία της σε διεθνές συνέδριο του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Ερευνών για την ιστορία του ελληνικού Τύπου, τον Μάϊο του 2002, στη Μαγνησία μόνο κυκλοφόρησαν οι παρακάτω εφημερίδες, συνολικά 36 τίτλοι:
Θεσσαλική Λευτεριά
ΕΑΜ
Λαοκράτης
Αναγέννηση
Η Εργατική
Λευτεριά
Η Εθνική Αντίσταση
Γυναικείος Αγών
Μαχητής
Ελεύθερο Πήλιο
Αυτοδιοίκηση
Ο Σύντροφος
Λευτεριά Αλμυρού
Φωνή του Ρήγα
Σήμαντρα Λευτεριάς
Νέος Αγωνιστής
Αυγή
Νεανικός Παλμός
Νεανική Φλόγα
Θεμελιωτής
Νέοι Ορίζοντες
Νέος Αγρότης
Επονίτης
Οι Μικροί Επαναστάτες
Νεανική Ορμή
Νειότη
Νιότη
Ξύπνημα
Ορμή
Φωνή των Νέων
Ακρίτας
Ενωμένα Νειάτα
Επονίτικη Κραυγή
Εργαζόμενα Νειάτα
Εργαζόμενη Νεολαία
Ξεσήκωμα της Νειότης
Στην ορεινή Καρδίτσα
Οπως αναφέρει ο δημοσιογράφος Στέφανος Μήτσιου, σημαντική ώθηση στην ανάπτυξη του παράνομου Τύπου στη Θεσσαλία έδωσε η εγκατάλειψη της Καρδίτσας από τους Ιταλούς τον Μάρτιο του 1943.
Αμέσως επιστρατεύονται τα υπάρχοντα τυπογραφεία και το επαγγελματικό συντακτικό και τεχνικό προσωπικό και εκδίδεται η “Φωνή του ΕΑΜ”.
Τον Απρίλιο του ’43 ιταλικές δυνάμεις από τα Τρίκαλα επιχείρησαν επιδρομή στην ελεύθερη Καρδίτσα, αλλά αποχώρησα. Ο Κώστας Καραγιώργης βλέποντας τον κίνδυνο από τέτοιες επιχειρήσεις και γνωρίζοντας τη σημασία που έχει για τον Αγώνα ο αντιστασιακός Τύπος, αποφασίζει τη μεταφορά των τυπογραφικών εγκαταστάσεων στα Αγραφα.
Μεταφέρθηκαν συνολικά 20 πιεστήρια διαφόρων διαστάσεων. Ανάμεσά τους και δύο μεγάλα πιεστήρια βάρους αρκετών τόνων, που τύπωναν χαρτί σε διαστάσεις 70Χ100 εκατοστά. Λύθηκαν σε κομμάτια και μεταφέρθηκαν στο βουνό από τους κατοίκους. Μοιρασμένοι σε οκτάδες, φόρτωσαν στους ώμους χοντρά δοκάρια από τα οποία κρέμονταν τα κομμάτια τοων πιεστηρίων. Ποδαρόδρομος ημερών, σε οριενά μονοπάτια, για τη μεταφορά.
Ο Καραγιώργης μοίρασε τον τυπογραφικό εξοπλισμό σε οργανώσεις και εγκαταστάθηκαν τα εξής τυπογραφεία:
- Στη Νεράϊδα από την 1η θεσσαλική Μεραχία του ΕΛΑΣ, με επικεφαλής τον δημοσιογράφο Φαίδωνα Μακρή
- Στο Μεσενικόλα, από το ΕΑΜ Καρδίτσας, με επικεφαλής τον Βασίλη Μαργάρα
- Στο Περτούλι, από το ΕΑΜ Τρικάλων, με τον Λεωνίδα Παπαστεφάνου, Λύσανδρο Παπαστεφάνου και άλλους.
- Στα Χάσια, από το ΕΑΜ Καλαμπάκας
- Στη Γιαννωτά και μετά στα Βερδικούσια, από το ΕΑΜ Ελασσόνας
Αργότερα, το τυπογραφείο από τη Νεράϊδα μεταφέρεται στην Καρίτσα, ενώ εκείνο του Μεσενικόλα στήνεται στη Μούχα. Στο Μεσενικόλα παρέμεινε ένα μικρό τυπογραφείο που εξέδιδε τον “Ρήγα” και τη “Λεύτερη Ζωή”, με τον δημοσιογράφο Βασίλη Μαργάρα.
Εκτός από τους καρδιτσιώτες δημοσιογράφους, στην περιοχή εγκαθίστανται από το Βόλο ο Φαίδων Μακρής και ο Θανάσης Ζαφειρόπουλος, αργότερα ο Κώστας Παπαδόπουλος, ο Στάθης Καραγιώργης, ο Μήτσος Κούτρας.
Στα ίδια τυπογραφεία εργάζονται επίσης ο Ρίζος Μπόκοτας, ο Απόστολος Σπήλιος, ο ζωγράφος Κώστας Θετταλός, ο Λύσανδρος Παπαστεφάνου.
Από την Καρδίτσα, ήταν ο Δημήτρης Παπαγεωργίου, ο Βασίλης Μαργάρας και ο Στέφανος Μήτσιου.
Οταν αργότερα ένα από τα τυπογραφεία μεταφέρθηκε στη Σουρβιά, το παρών δίνουν και οι βολιώτες Αχιλλέας Ορφανίδης, Γιάννης Μαμάκης, Πέτρος Λεμικής και άλλοι
Στην Καρδίτσα, εκτός από τη “Φωνή του ΕΑΜ” κυκλοφορούσε, μεταξύ άλλων, ο “Επαναστάτης”, χειρόγραφη εφημεριδούλα στους Σοφάδες.
Χειρόγραφες εφημερίδες κυκλοφορούσαν και σε άλλα μέρη της Θεσσαλίας, αλλά και στην υπόλοιπη Ελλάδα, όπως, για παράδειγμα, ο “Αγών” από τον Κέδρο Ιωαννίνων.
Στα ορεινά των Τρικάλων
Μέσα στην πόλη των Τρικάλων είχαν εκδοθεί, από το καλοκαίρι του 1941 κάποιες μικρού σχήματος παράνομες εφημερίδες, σε πρόχειρες εγκαταστάσεις, όπως η “Εθνική Λευτεριά”.
Από τους πρωτεργάτες του παράνομου Τύπου ο δημοσιογράφος Λεωνίδας Παπαστεφάνου που με τον αδελφό του Λύσανδρο έβγαζαν την `”Λαοκρατία”.
Στην Τύρνα είχε μεταφερθεί το πιεστήριο και ο τυπογραφικός μηχανισμός του “Ρήγα” για μία περίοδο, ενώ για μεγάλο διάστημα τυπωνόταν και ο “Ριζοσπάστης”. Στα Τρίκαλα εκδόθηκαν μεταξύ άλλων και οι εφημερίδες “Λαοκρατία”, “Αγώνας” και “Νέα Ελλάδα” και στην Καλαμπάκα ο “Καθρέφτης”,
Σε περιοχή της Καλαμπάκας, στο Φλαμπουρέσι, είχε εγκατασταθεί ένα ακόμη μικρό τυπογραφείο που τύπωνε τις εφημεριδούλες “Λαϊκοί Πόθοι” και “Εφεδροελασίτης”.
Η έκδοση του “Ρήγα”
Μια ιδιαίτερη αναφορά αξίζει για τον «Ρήγα», την εφημερίδα που άρχισε να εκδίδεται τον Ιούλιο του 1943 ως όργανο της Πανθεσσαλικής Επιτροπής του ΕΑΜ, την περίοδο που το εαμικό κίνημα άρχισε να παίρνει μαζικό χαρακτήρα. Ισως είναι η εφημερίδα που αγαπήθηκε περισσότερο από όλες από τον λαό, εκείνη την περίοδο.
Το πρώτο φύλλο του «Ρήγα» βγήκε σε μεγάλο σχήμα εξασέλιδο και ήταν αφιερωμένο στην Συνδιάσκεψη των ανταρτών του ΕΛΑΣ που είχε συνέρθει στην Καστανιά Καλαμπάκας. Το πρώτο αυτό φύλλο τυπώθηκε στην ελεύθερη τότε πόλη της Καρδίτσας στο τυπογραφείο του Νικ. Τζίρου.
Για την έκδοση του “Ρήγα”, ο Αλμυριώτης δημοσιογράφος Στάθης Καραγιώργης λέει ότι όλος ο εξοπλισμός του ορεινού τυπογραφείου μεταφέρθηκε στο Μοναστήρι της Κορώνας στους ώμους των κατοίκων του χωριού και από κει, μετά την απελευθέρωση της Θεσσαλίας μεταφέρθηκε με αυτοκίνητο πρώτα στην Καρδίτσα και μετά στο Βόλο.
Στο τυπογραφείο του “Ρήγα” τυπωνόταν και η πρώτη γυναικεία εφημερίδα, η “Θύελλα”, όργανο της Πανθεσσαλικής Επιτροπής Γυναικών του ΕΑΜ.
ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Αυτή ήταν μία σύντομη αναφορά στο μεγάλο αγώνα που έδωσε ο αντιστασιακός Τύπος της Θεσσαλίας. Το “βαρύ πυροβολικό”, όπως χαρακτηρίσθηκε, της Εθνικής Αντίστασης.
Σε κάθε περίπτωση, ο Τύπος της Αντίστασης, με τη δουλειά, την αυταπάρνηση και τη βοήθεια των δεκάδων αγωνιστών που εργάσθηκαν γι αυτή την προσπάθεια, δημοσιογράφων, τεχνικών, διακινητών, εθελοντών, πέτυχε στο ρόλο του και την αποστολή του. Πέτυχε γιατί αγαπήθηκε από τον σκλαβωμένο Λαό, αποτελώντας το φως της ελπίδας για τη Λευτεριά και το καλύτερο αύριο. Ηταν τόση η λαχτάρα των σκλαβωμένων κατοίκων των θεσσαλικών περιοχών να πάρουν στα χέρια τους και να διαβάσουν μία παράνομη εφημερίδα που έφθασαν να τις αναζητούν ακόμη και οι μαυραγορίτες της περιοχής. Για τους δικούς τους λόγους βέβαια. Στον πάτο των τσουβαλιών έκρυβαν τις εφημερίδες και από πάνω τοποθετούσαν ό,τι είχαν να πουλήσουν στη μαύρη αγορά. Μαζί με το εμπόρευμα έδιναν ως προωθητικό δώρο και μία αντιστασιακή εφημερίδα.
Πέτυχε γιατί διέσωσε την Ιστορία αυτού του μεγάλου αγώνα του ελληνικού λαού για την απελευθέρωση και την ανεξαρτησία.
*Ομιλία στην εκδήλωση που διοργάνωσε η Ένωση Συντακτών Θεσσαλίας, Στερεάς Ελλάδας και Εύβοιας μαζί με τον Σύλλογο Ιστορίας και Μνήμης Εθνικής Αντίστασης στις 16 Νοεμβρίου 2022 στον Βόλο.